Skip links

Herdenken doen we samen – Wat gebeurde er in Dachau?

75 jaar geleden is concentratiekamp Dachau bevrijd. Speciaal voor deze gelegenheid slaan Nederland Maakt Impact en de stichting Nederlands Dachau Comité de handen ineen om tot en met de Nationale Dodenherdenking een vijfdelige serie te maken over het belang van herdenken. Vandaag openen we met het verhaal van concentratiekamp Dachau: hoe was het leven in het kamp? Hoe kwamen gevangen in Dachau terecht? En hoe is Dachau destijds bevrijd?

Het concentratiekamp

Het concentratiekamp Dachau is het eerste grootschalige concentratiekamp van Nazi-Duitsland. Het kamp bevond zich dichtbij de grote Zuid-Duitse stad München. In concentratiekamp Dachau zaten 32 duizend gevangenen op een kluitje, dat is net zoveel mensen als er in een kleine stad wonen. In totaal hebben ruim 200.000 mensen in het kamp gezeten. Er moest natuurlijk Duits worden gesproken maar heel veel buitenlanders begrepen die taal niet. En die kregen dan weer extra op hun donder. Of het nog niet erg genoeg was braken er ook nog allemaal besmettelijke ziekten uit. Ook daaraan zijn heel veel mensen aan doodgegaan. Zeker 41.500 mensen kwamen om het leven, met name joden, communisten, zigeuners, homoseksuelen en politieke tegenstanders. In het begin zaten er alleen maar Duitse gevangenen in Dachau, maar toen de oorlog uitbrak en Duitsland allerlei landen in Europa veroverde, kwamen er ook gevangenen bij uit die bezette landen. Er waren ook veel Nederlanders bij, mensen die er zich tegen verzetten dat een vreemd land in ons land de dienst uitmaakte en zo maar mensen oppakte of doodschoot… Al onze ministers waren naar huis gestuurd en de koninklijke familie was naar Engeland uitgeweken. Koningin Wilhelmina en prins Bernhard bleven in Engeland, maar prinses Juliana en de prinsesjes gingen naar Canada.

Het leven in het kamp

Het leven in het concentratiekamp was zwaar, onnoemelijk zwaar. Zo zwaar dat een groot percentage van de gevangenen het niet heeft overleefd. Daarbij moet worden opgemerkt dat het gemiddeld genomen om jonge mensen ging die bij hun arrestatie in een goede lichamelijke conditie verkeerden. Toen in 1933 de SS de bewaking van het kamp overnam trad die zo onmenselijk bruut tegen de weerloze gevangenen op dat al gauw de eerste doden vielen. Was in die eerste jaren het eten nog redelijk, het is door de jaren heen steeds minder geworden tot er in de laatste jaren van de oorlog veel mensen gewoon van de honger stierven. Ook de kleding was van een inferieure kwaliteit en de gevangen hadden dan ook in de winter erg van de koude te lijden. Er werd een systeem ontwikkeld om gevangenen het leven vrijwel onmogelijk te maken. Onvermoeibaar waren de SS-ers in de weer met hun sadistische kwellingen. Geen moment werden de gevangenen met rust gelaten. Het hield nooit op. Zo konden bijvoorbeeld de toch al volstrekt uitgeputte gevangenen midden in de nacht uit hun bed worden gehaald om loodzware en overvolle vaten met uitwerpselen weg te brengen en buiten te ledigen. Doodmoe en ernstig vervuild konden zij na afloop weer gaan liggen, om er korte tijd later weer te worden uitgehaald om te worden bestraft voor het feit dat zij niet schoon waren. Voor de minste overtredingen werden zware straffen uitgedeeld. Rampspoedig waren ook dagelijkse appèls; iedere ochtend en iedere avond opnieuw moesten de gevangenen worden geteld. Dat kon soms uren duren, bij weer of geen weer. Naarmate de oorlogsjaren verstreken werd het in het kamp voller en voller; doordat steeds meer kampen werden bevrijd en de bewoners naar Dachau werden overgebracht ontstond daar stilaan een verschrikkelijke overbevolking.

De bevrijding

Op 29 april 1945 werd Dachau bevrijd. Wat een geweldig moment! Sommige gevangenen hadden wel vier of meer jaren gevangen gezeten. En daar stonden opeens Amerikaanse soldaten! Maar die kregen een geweldige schok toen ze al die uitgemergelde doden zagen. Door de kolenschaarste waren de ovens van het crematorium al een hele tijd niet meer gestookt en lagen er bergen lijken. De Amerikaanse soldaten konden kun ogen niet geloven; ze wisten niet dat mensen zulke verschrikkelijke dingen konden doen. De bewoners in de omgeving van het kamp, die altijd hadden beweerd nergens van af te weten, werden door de Anerikanen gedwongen het kamp in te gaan en met hun eigen ogen te zien wat er al die tijd gebeurd was. En zo was een einde gekomen aan een verschrikkelijke tijd. Het was nog even een probleem al die bevrijde gevangenen weer thuis te krijgen. Want die besmettelijke ziekten heersten nog steeds en daarom moesten de meesten eerst nog een tijd in quarantaine. Maar in de zomer van 1945 was iedereen weer thuis. De dag na de bevrijding, 30 april, vierden de Nederlanders in het kamp de verjaardag van Prinses Juliana. Er was een samenkomst op de appèlplaats en -de hemel mag weten waar ze hem vandaan hebben gehaald- er was een Nederlandse rood-wit-blauwe vlag. Die werd met enig ceremonieel gehesen in een van de lichtmasten op het terrein. Als een kat klom onze vriend Godert van Dedem omhoog en maakte de vlag daar vast. Wat een prachtig gezicht: na al die jaren met dat gehate hakenkruis wapperde de Nederlandse driekleur boven het kampterrein! Na een ontroerende en emotionele toespraak door Pim Boellaard, de voorman van de Nederlanders zongen allen het Wilhelmus, uit volle borst!

Monument

Ter nagedachtenis aan hun in het kamp omgekomen vrienden richtten de Nederlandse Oud-Dachauers ruim 50 jaar na de bevrijding van het kamp een monument op. Van meet af aan was het één van de uitgangspunten dat het in Amsterdam moest komen te staan, de hoofdstad van ons land. Er is tenslotte een prachtige plek gevonden in het Amsterdamse Bos, recht tegenover de tribune van de roeibaan. Het is een indrukwekkend monument dat dubbel en dwars verdient eens bezocht te worden. Toen iemand eens de vraag stelde:”Waar staat het Dachaumonument eigenlijk?”, toen was het antwoord:”Het monument staat niet, het ligt.” En zo is het, het monument ligt: Een zestig meter lange straatweg van Belgische blauwsteen; 2.35 meter breed, met links en rechts een hoge bomenrij. Zoals in Dachau zelf. Daar staan hoge populieren langs de Lagerstrasse. Hier is het een strak geschoren taxushaag, 3.5 meter hoog, die in de loop der jaren zal moeten opgroeien tot een hoogte van vijf meter. In deze straat zijn de namen gehouwen van vijfhonderd concentratiekampen en buitencommando’s. Alleen de belangrijkste want het waren er in werkelijkheid een stuk meer. De ontwerper van dit gedenkteken is de beeldende kunstenaar Niek Kemps. Hij ontwierp een gedenkteken om doorheen te lopen. De vloer van het looppad is ongelijk, in het midden iets verhoogd; herinnert daardoor aan de moeilijkheden die de gevangenen in de concentratiekampen met lopen hadden. Ongelijke wegen, ondeugdelijk schoeisel. Vanaf het eerste begin heeft iedereen zich aan deze uitgangspunten gehouden. Als eersten Prins Bernhard en Prinses Juliana tijdens de openingsplechtigheid op 3 december 1996. Daarna hebben de andere aanwezigen het monument doorlopen, 60 meter heen, 60 meter terug. Tot de dag van vandaag is het monument te bezoeken en dient het als herdenking en herinnering aan de verschrikkingen die in Dachau hebben plaatsgevonden.

Voor meer informatie over het concentratiekamp Dachau kan je terecht bij de website www.dachau.nl

 

X